काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको चौरीदेउराली गाउँपालिकामा मेरो जीवन सामान्य रूपमा चलिरहेको थियो । गाउँको जीवनमा दुःख–सुख सँगसँगै हुन्छ । कसैको घरमा बिरामी पर्दा छिमेकी पुग्छन्, कसैलाई समस्या पर्दा आफन्तले साथ दिन्छन् । यही विश्वास र सम्बन्धको बीचमा मैले पनि आफ्नो जीवन बिताउँदै आएकी थिएँ । तर मैले कहिल्यै सोचेकी थिइनँ एक दिन यही समाजमा मेरो नामसँग ‘बोक्सी’ भन्ने शब्द जोडिनेछ । त्यो दिन सम्झिँदा अहिले पनि मन भारी हुन्छ । 
    ममाथि अरूलाई बिरामी पारेको, बोक्सी लगाएको जस्ता आरोप लगाइए । परिवारका सदस्य बिरामी परेको विषयलाई मसँग जोडेर ममाथि आरोप लगाइएको थियो । म आफैँ पनि बिरामी भएर उपचार गराइरहेकी थिएँ । परिवारमा स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या र तनावको अवस्था थियो । तर त्यही अवस्थाबीच मलाई नै अरूको दुःखको कारण बनाइयो । म सोचिरहेकी थिएँ, मान्छे बिरामी पर्दा उपचार चाहिन्छ । चिकित्सक चाहिन्छ । औषधि चाहिन्छ । तर मेरो जीवनमा भने एउटा यस्तो आरोप आयो, जसले मलाई नै रोग र दुःखको कारण बनाइदियो । मलाई सबैभन्दा ठूलो चोट आरोपले मात्र दिएन । त्यो आरोप अरूका अगाडि लगाइयो भन्ने कुराले झन् धेरै दुखायो ।
    मानिसको इज्जत उसको जीवनभरको कमाई हो । मैले पनि यही समाजमा वर्षौँ बिताएर सम्बन्ध बनाएकी थिएँ । दुःख–सुखमा मानिसहरूसँग जोडिएकी थिएँ । तर एउटा आरोपले ती सबै सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाइदिएजस्तो लाग्यो । ‘बोक्सी ।’ यो शब्द मेरो कानमा पर्दा मलाई लाग्यो, मसँग जोडिएको मेरो पुरानो परिचय अचानक खोसियो । म अब उही रहिनँ कि जस्तो भयो । मानिसहरूले मलाई कसरी हेर्लान् ? मेरा बारेमा के कुरा गर्लान् ? मेरो परिवारलाई के असर पर्ला ? भोलि घरबाट बाहिर निस्कँदा मानिसहरूले औँला उठाउलान् कि ? यी प्रश्नहरूले मलाई भित्रभित्रै पोलिरह्यो । तर मैले आफूलाई एउटा प्रश्न पनि गरेँ–यदि आज म चुप लागेँ भने भोलि के हुन्छ ? आज मलाई ‘बोक्सी’ भनियो भने भोलि अर्को महिलालाई पनि यसैगरी आरोप लगाउन सकिन्छ । आज मैले सहेर बसेँ भने अरू कसैले पनि यस्तै अपमान सहनुपर्ने हुन सक्छ । त्यसैले मैले आवाज उठाउने निर्णय गरेँ । मेरो उद्देश्य कसैसँग बदला लिनु थिएन । मलाई आफ्नो सम्मानको रक्षा गर्नु थियो । मलाई न्याय चाहिएको थियो । 
    ममाथि ‘बोक्सी’को आरोप लागेपछि मेरो मनमा लागेको चोट बाहिरबाट देखिँदैन । शरीरमा चोट लागेको भए घाउ देखिन्थ्यो । औषधि लगाउन सकिन्थ्यो । समयसँगै निको पनि हुन सक्थ्यो । तर मनमा लागेको चोट कहाँ देखाउने ? कसैलाई आफ्नो पीडा सुनाउँदा उसले विश्वास गर्ला कि नगर्ला ? कसैले मेरो कुरा बुझ्ला कि बुझ्दैन ? यही डर मनमा थियो । म महिला हुँ । गाउँको समाजमा बस्छु । यहाँ मानिसको बोलीको मूल्य ठूलो हुन्छ । एउटा कुरा मुखबाट निस्किएपछि त्यो केही मानिसमा सीमित रहँदैन । गाउँभरी पुग्न सक्छ । त्यसैले आरोपको पीडा घरभित्र मात्र सीमित रहेन । म आफैँलाई मानिसहरूको नजरमा खोज्न थालेँ । कसैले सामान्य रूपमा हेर्दा पनि सोच्थेँ, उसले मलाई के सोचिरहेको होला ? कसैले केही नभन्दा पनि मनमा डर हुन्थ्यो, मेरो बारेमा पछाडि कुरा भइरहेको छ कि ?
    पहिले सहज लाग्ने बाटो, भेटघाट र सम्बन्धहरू पनि असहज लाग्न थाले । आरोप लागेपछि मानिसले आफूलाई मात्र होइन, आफ्नो वरिपरीको संसारलाई पनि शंकाको नजरले हेर्न थाल्दोरहेछ । मलाई सबैभन्दा ठूलो पीडा यही थियो–मैले नगरेको कुराको सफाइ दिनुपर्ने अवस्था आयो । मलाई लाग्यो, मेरो जीवनभरको परिचयभन्दा एउटा आरोप ठूलो बनाइयो । बिरामी हुनु अपराध होइन । कसैको मृत्यु हुनु अपराध होइन । परिवारमा समस्या आउनु अपराध होइन । तर यी सबैको दोष एउटी महिलाको टाउकोमा राखिदिनु कस्तो न्याय हो ? म यही प्रश्न आफैँलाई गरिरहेँ । मलाई आरोप लगाउनेहरू पनि यही समाजका मानिस हुन् । हामी एउटै गाउँका हौँ । एकअर्कालाई चिनेका छौँ । तर त्यही चिनजानको समाजमा जब कसैलाई ‘बोक्सी’ भनेर चिनाइन्छ, त्यो व्यक्तिले आफूलाई कहाँ सुरक्षित महसुस गर्ने ? मलाई कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो, सायद म चुप लागेकी भए सबै कुरा शान्त हुन्थ्यो ।
    तर फेरि अर्को प्रश्न आउँथ्यो, शान्ति कसको ? मेरो मौनताले आरोपलाई सत्य बनाइदियो भने ? त्यसैले मैले चुप लागेर बस्न सकिनँ । मेरो लागि अदालतसम्म पुग्नु सजिलो यात्रा थिएन । आफ्नो अपमानविरुद्ध कानुनी बाटो रोज्नु भनेको फेरि एकपटक त्यही पीडालाई सम्झनु हो । घटना के थियो ? कसले के भन्यो ? कहिले भन्यो ? कहाँ भन्यो ? को–को उपस्थित थिए ? यी प्रश्नहरूको उत्तर दिनुप¥यो । आफ्नो जीवनको सबैभन्दा पीडादायी क्षणलाई शब्दमा उतार्नु कति गाह्रो हुन्छ भन्ने कुरा मैले त्यही बेला बुझें । कागजमा घटना लेख्न सकिन्छ । मिति लेख्न सकिन्छ । समय लेख्न सकिन्छ । तर त्यो क्षण मेरो मनमा कस्तो डर थियो भन्ने कुरा कागजमा पूरा कसरी लेख्न सकिन्छ ? कागजमा ‘अपमान गरियो’ भनेर लेखिन्छ । तर अपमानित हुँदा मुटु कति भारी हुन्छ, त्यो शब्दले कहाँ बताउँछ ? कागजमा ‘बोक्सीको आरोप लगाइयो’ भनेर लेखिन्छ । तर एउटा महिलाको आत्मसम्मानमाथि त्यो शब्दले कति ठूलो चोट पु¥याउँछ, त्यो कसरी नाप्ने ? मैले बयान दिएँ । आफूले भोगेको कुरा सुनाएँ । कानुनी प्रक्रिया अघि बढाएँ । मेरो विश्वास थियो–आरोपको निर्णय हल्लाले होइन, प्रमाणले हुनुपर्छ । कानुनले हेर्नुपर्छ । अदालतले निर्णय गर्नुपर्छ । किनकी आरोप लाग्नु र दोष प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन । तर कानुनी प्रक्रियामा अघि बढ्दै गर्दा मैले अर्को कुरा पनि महसुस गरेँ–न्याय केवल अदालतको फैसला होइन ।
    न्याय भनेको पीडितले आफ्नो कुरा भन्न पाउनु पनि हो । न्याय भनेको उसलाई सुन्नु पनि हो । न्याय भनेको उसको सम्मान फर्किनु पनि हो । म अदालत पुगेकी थिएँ आफ्नो आवाज बोकेर । म कसैलाई सजाय दिलाउन मात्र पुगेकी थिइनँ । म आफ्नो अस्तित्वमाथि लागेको दागको विरोध गर्न पुगेकी थिएँ । ‘बोक्सी’को आरोप कहिल्यै एउटै व्यक्तिसम्म सीमित रहँदैन । एउटी महिलालाई आरोप लाग्दा उसको परिवार पनि त्यसको छाँयामा पर्छ । मेरो परिवारले पनि यो सबै कुरा सहज रूपमा लिन सकेन । घरमा हुने कुराकानी बदलिन्छ । मानिसहरूको व्यवहार बदलिन्छ । सम्बन्धहरूमा तनाव आउँछ । पहिले सामान्य रूपमा हुने भेटघाट पनि असहज बन्न सक्छ । मलाई आफ्नै परिवारका मानिसहरूका लागि पनि चिन्ता लाग्थ्यो । मेरो कारण उनीहरूलाई पनि कसैले केही भन्ला कि ? मेरो नामसँग जोडिएको आरोपले उनीहरूको सामाजिक जीवनमा पनि असर पर्ला कि ?
    एकातिर आफूले भोगेको अपमान थियो । अर्कोतिर परिवारलाई जोगाउने चिन्ता । यही कारणले मेरो पीडा झन् गहिरो भयो । तर यो घटनाले मलाई एउटा कुरा पनि सिकायो–अन्धविश्वासको एउटा आरोपले एउटी महिलालाई मात्र होइन, पूरै परिवारलाई कमजोर बनाउँछ । त्यसैले यस्तो आरोपलाई सामान्य गालीका रूपमा लिन हुँदैन । कसैलाई ‘बोक्सी’ भनिदिएर कुरा सकिँदैन । त्यसपछि सुरु हुन्छ उसको वास्तविक संघर्ष । आफूलाई निर्दोष साबित गर्न दौडनु सहज हुन्छ होला ? उसले पहिला परिवारलाई सम्झाउँछे । समाजलाई बुझाउन खोज्छे । कानुनी प्रक्रियामा जान्छे । र सबैभन्दा कठिन कुरा—आफ्नै मनलाई सम्झाउन खोज्छे कि आफू दोषी होइन । मलाई पनि यही संघर्ष गर्नुप¥यो । कहिलेकाहीँ मनले हार्न खोज्यो । कहिलेकाहीँ लाग्यो–किन मैले यति धेरै कुरा सहनुप¥यो ? तर फेरि सोच्थेँ, यदि मैले नै आवाज उठाइनँ भने ? यदि मैले नै आफ्नो सम्मानका लागि बोलिनँ भने ? भोलि अरू महिलाको आवाज कसले उठाउने ? त्यही सोचले मलाई अगाडि बढायो । 
    म आज पनि त्यो घटना सम्झन्छु । तर अब मेरो चाहना केवल त्यो दिनलाई सम्झेर रोइरहनु होइन । म त्यो दिनभन्दा अगाडि पनि एउटा जीवन बाँचेकी थिएँ । मेरो परिवार थियो । मेरो समाज थियो । मेरो आफ्नै सपना र चाहना थिए । म फेरि त्यही जीवनमा फर्कन चाहन्छु । म चाहन्नँ कि मेरो नाम सधैँ एउटा आरोपसँग मात्र जोडियोस् । म चाहन्छु, मानिसहरूले मलाई फेरि पहिलाकै एकमायाका रुपमा चिनून् । एउटी छिमेकीका रूपमा । एउटी परिवारकी सदस्यका रूपमा । एउटी आमाका रूपमा । एउटी महिलाका रूपमा । सबैभन्दा पहिले–एउटा मानिसका रूपमा । मलाई दया चाहिएको छैन । मलाई कसैको सहानुभूति माग्न पनि मन छैन । मलाई चाहिएको कुरा सम्मान हो । न्याय हो । र सत्य के हो भन्ने कुरा कानुनी प्रक्रियाबाट टुंगिनुपर्छ भन्ने विश्वास हो । म चाहन्छु, मेरो जस्तो घटना अरू कुनै महिलाको जीवनमा नदोहोरियोस् । कुनै महिला बिरामी परेमा उसलाई उपचार मिलोस् । कुनै परिवारमा समस्या आएमा त्यसको कारण खोजियोस् । कसैको मृत्यु भएमा दुःख मनाइयोस्, तर त्यसको दोष प्रमाणबिना कुनै महिलामाथि नथोपरोस् । समाजले पनि सोचोस, हामीले एउटा शब्द बोल्दा त्यसको असर अर्को मानिसको जीवनमा कति गहिरो पर्न सक्छ ? 
    ‘बोक्सी’ भनेर बोल्नु केही सेकेन्डको कुरा होला । तर त्यो शब्द सुन्ने महिलाले त्यसको पीडा महिनौँ, वर्षौँसम्म बोक्नुपर्ने हुन सक्छ । म अहिले पनि न्यायको प्रतीक्षामा छु । तर मेरो प्रतीक्षा केवल अदालतको निर्णयको प्रतीक्षा होइन । यो एउटा यस्तो समाजको प्रतीक्षा पनि हो, जहाँ महिलाको चरित्रमाथि प्रश्न उठाउन, उनलाई अन्धविश्वासको नाममा दोषी बनाउन र सार्वजनिक रूपमा अपमान गर्न कसैलाई सजिलो नहोस् । म चाहन्छु–भोलि कुनै महिलामाथि यस्तो आरोप लाग्दा उसले आफूलाई एक्लो महसुस नगरोस् । उसलाई आफ्नो कुरा राख्ने ठाउँ होस् । उसलाई कानुनी सहायता मिलोस् । उसलाई परिवारले साथ दिओस् । र समाजले हल्ला होइन, सत्य खोजोस् । मेरो कथा यहीँ सकिँदैन । किनकी अदालतको कागजमा घटना केही पानामा अट्न सक्छ । तर पीडितको मनमा त्यो घटना धेरै लामो समयसम्म बाँचिरहन्छ । 
    ममाथि आरोप लगाइयो । म अपमानित भएँ । म डराएँ । म रोएँ । तर म चुप बसिनँ । मैले आफ्नो आवाज उठाएँ । किनकी मलाई विश्वास छ–एउटी महिलाको आवाज कमजोर हुँदैन, यदि उसले आफ्नो सम्मानका लागि बोल्ने साहस गर्छे भने । एउटै प्रश्न छ, कुनै महिलालाई ‘बोक्सी’ भन्नुअघि हामीले कहिल्यै सोचेका छौँ, त्यो शब्द सुनेपछि उसको जीवनमा के हुन्छ ? सायद त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्न सके मात्र हामी यस्तो समाज बनाउन सक्छौँ, जहाँ कुनै सार्किमायाले आफ्नो नामसँग जोडिएको अपमान बोकेर बाँच्न नपरोस् । म बोक्सी होइन । म आरोप होइन । म एउटा मान्छे हुँ । र मलाई पनि सम्मानका साथ बाँच्ने अधिकार छ । यो व्यक्तिगत पीडा मात्र हैन; यसले समाजमा अझै बाँकी रहेको अन्धविश्वास, महिलामाथि दोष थोपर्ने प्रवृत्ति र आरोप लागेपछि पीडितले सामना गर्नुपर्ने सामाजिक तथा मानसिक संघर्षलाई पनि देखाउँछ । अदालतले आरोपको कानुनी सत्य–असत्य निर्धारण गर्नेछ । तर समाजको जिम्मेवारी अदालतको फैसलाभन्दा बाहिर पनि छ, कसैलाई प्रमाणविना कलंकित नगर्नु, पीडितको आवाज सुन्नु र महिलालाई अन्धविश्वास तथा अपमानको सजिलो निशाना नबनाउनु ।
    यो एउटा व्यक्तिको मात्र प्रश्न होइन । ‘मलाई बोक्सी किन भनियो ?’ यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा हामीले केवल एउटा घटनालाई होइन, हाम्रो समाजको सोचलाई पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ । 

एकमाया तामाङ
चौरीदेउराली, काभ्रे